Skandynawia

Największe wyspy: Grenlandia, Ziemia Baffina, Wyspa Wiktorii, W. Ellesmere’a, Nowa Ziemia, Spitsbergen; gł. półwyspy: Kolski, Tajmyr, Czukocki. Powierzchnia lądowa Arktyki (ok. 10 mln km2) jest w większej części nizinna, należą bowiem do niej krańce niziny Wschodnioeuropejskiej, Zachodniosyberyjskiej, Północnosyberyjskiej, Jańsko-Indygirskiej i Kołymskiej oraz niziny nad O. Arktycznym w Ameryce Północnej. W euroazjat. części Arktyki góry występują na Płw. Tajmyr (G. Byrranga, wys. do 1146 m), wzdłuż pr. brzegu rz. Lena (pn.  [ Read More ]

Świat roślinny. Szata roślinna Arktyki pod względem florystycznym jest b. uboga; wśród roślin kwiatowych dominują krzewinki (karłowate gat. brzóz i wierzb oraz przedstawiciele rodziny wrzosowatych) i byliny (gł. turzyce i trawy), drzew natomiast brak; b. licznie występują mchy i porosty, które dominują na skrajnej pn.; na pustyniach ark. panującym typem roślinności Arktyki jest tundra, zróżnicowana florystycznie w zależności od siedliska (mszysta, krzewinkowa i porostowa); na pd., w pobliżu polarnej granicy  [ Read More ]

1914 pol. lotnik w służbie ros. J. Nagórski latał samolotem nad polami lodowymi; 1926 R. Byrd doleciał do bieguna pn. samolotem, a R. Amundsen, U. Nobile i L. Ellsworth — sterowcem Norge; 1928 G.H. Wilkins i C.B. Eielson przelecieli samolotem nad O. Arktycznym z Alaski na Spitsbergen; 1932 lodołamacz radz. Sibiriakow przepłynął Przejście Pn.-Wsch. w jednym sezonie nawigacyjnym, otwierając żeglugę Północną; Drogą Morską; 1937 I.D. Papanin zał. stację badawczą na  [ Read More ]

Wzmożenie poszukiwań polarnych nastąpiło w XIX w., podjęto kolejne próby sforsowania Przejścia Pn.-Wsch. (F.P. Wrangel, P.F. Anjou, G.W. de Long i in.), które 1878–79 pierwszy przebył N.A. Nordenskiőld na statku Vega, w kierunku wsch.; trudniejsze było zdobycie Przejścia Pn.-Zach., kolejno próbowali tego dokonać J.C. Ross (zlokalizowanie bieguna magnet.), W. Parry, J. Franklin i in.; poszukiwaniem tragicznie zakończonej ekspedycji Franklina zajmowało się ok. 40 wypraw, w trakcie jednej z nich R.  [ Read More ]

Najstarsze wieści o Arktyce pochodzą z ok. 330 p.n.e. od Greka Pyteasza z Massalii (ob. Marsylia). W IX–XI w. Normanowie dotarli do M. Białego, Grenlandii i M. Baffina, a w XII–XIII w. rybacy i łowcy fok z pn. Rusi, zw. Pomorcami, osiągnęli Nową Ziemię i M. Karskie, jednakże odkrycia te nie upowszechniły się. Dopiero w XV i XVI w. wielu żeglarzy zaczęło szukać pn. dróg mor. do Indii i Chin;  [ Read More ]

Tereny Arktyki były zamieszkane już w paleolicie. Najstarsze znane stanowiska archeol. z Syberii (dolina Ałdanu) są datowane na 35 tys. lat p.n.e.; Ameryka Pn. została zasiedlona przez ludy, które przyszły z pn.-wsch. Azji przez Cieśn. Beringa i Alaskę przypuszczalnie kilkadziesiąt tys. lat p.n.e.; osadnictwo Alaski datuje się na 8 tys. lat p.n.e., skąd przesuwało się stopniowo na wsch. wzdłuż wybrzeży; w Skandynawii, ślady człowieka z 10 tys. lat p.n.e.; na  [ Read More ]

Ludy te prowadziły koczowniczy tryb życia (rybołówstwo, myślistwo, hodowla reniferów); żyjąc przez wieki w znacznej izolacji, do niedawna zachowały archaiczne formy szamanizmu, organizacji społ. i obyczajów. Eksploatacja i kolonizacja Arktyki dokonana przez Europejczyków pociągnęła za sobą wiele ujemnych skutków (choroby zakaźne, alkoholizm i in., co doprowadziło do wzrostu śmiertelności); od poł. XIX w. większość ludów Arktyki uczestniczy w życiu gosp. (górnictwo, łowiectwo, przemysł rybny) i kult. państw, których tereny zamieszkuje.  [ Read More ]

Arktykę cechuje długotrwałe utrzymywanie się niskiej temperatury i małe opady. Średnia temperatura najchłodniejszego miesiąca (stycznia) waha się od poniżej –50°C we wnętrzu Grenlandii do –20, –30°C na pd. granicy lądowej części Arktyki i do –3° na pd. granicy M. Grenlandzkiego; temperatura najcieplejszego miesiąca (lipca) — od poniżej 0°C na Grenlandii do 10°C na pd. granicach Arktyki. W rejonie bieguna pn. zanotowano najniższą temp. –52°C, najwyższą 6°C. Sumy roczne opadów od  [ Read More ]

ARKTYKA, obszar polarny na półkuli pn. wokół bieguna pn., obejmujący O. Arktyczny z wszystkimi wyspami oraz pn. obszary Eurazji i Ameryki Pn., po koło podbiegunowe pn. (66°33¢N). Powierzchnia 21 mln km2, granice Arktyki jako krainy geogr.-przyr. wyznacza zarys izotermy lipca, wynoszącej na lądzie 10°C, a na morzu 5°C; przebieg tej izotermy na lądzie zbiega się z linią pd. obrzeży strefy tundry; powierzchnia Arktyki w tych granicach wynosi ok. 27 mln  [ Read More ]